Adhyātma Rāmāyaṇa · The Meeting with Jaṭāyu and the Discourse on Liberation
Tap a verse for its meaning
- 1मार्गे व्रजन् ददर्शाथ मिव स्थितम् ।वृद्धं जटायुषं रामः किमेतदिति विस्मितः ॥
- 2धनुरानय राक्षसोऽयं पुरः स्थितः ।इत्याह लक्ष्मणं रामो हनिष्याम्यृषिभक्षकम् ॥
- 3तच्छ्रुत्वा रामवचनं भयपीडितः ।वधार्होऽहं न ते राम पितुस्तेऽहं ॥
- 4जटायुर्नाम भद्रं ते गृध्रोऽहं व ॥
- 5पञ्चवट्यामहं वत्स्ये तवैव ।मृगयायां कदाचित्तु प्रयाते लक्ष्मणेऽपि च ॥
- 6सीता मे रक्षितव्या प्रयत्नतः ।श्रुत्वा तद्गृध्रवचनं रामः सस्नेहमब्रवीत् ॥
- 7गृध्र महाराज तथैव कुरु मे प्रियम् ।अत्रैव मे समीपस्थो नातिदूरे वने वसन् ॥
- 8इत्यामन्त्रितमालिङ्ग्य ययौ पञ्चवटीं प्रभुः ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया ॥
- 9गत्वा ते गौतमीतीरं पञ्चवट्यां सुविस्तरम् ।मन्दिरं कारयामास लक्ष्मणेन ॥
- 10तत्र ते न्यवसन् सर्वे गङ्गाया ।कदम्बपनसाम्रादि ॥
- 11जनसम्बाधवर्जिते ।विनोदयन् जनकजां लक्ष्मणेन विपश्चिता ॥
- 12अध्युवास सुखं रामो । लक्ष्मणोऽनुदिनं तयोः ॥
- 13आनीय प्रददौ ।धनुर्बाणधरो नित्यं रात्रौ जागर्ति सर्वतः ॥
- 14स्नानं कुर्वन्त्यनुदिनं त्रयस्ते । सीता कुरुते च गमागमौ ॥
- 15आनीय सलिलं नित्यं लक्ष्मणः ।सेवतेऽहरहः प्रीत्या एवमासन् ॥
- 16एकदा लक्ष्मणो राममेकान्ते समुपस्थितम् ।विनयावनतो भूत्वा पप्रच्छ ॥
- 17भगवन् श्रोतुमिच्छामि ।त्वत्तः सङ्क्षेपाद्वक्तुमर्हसि ॥
- 18भक्तिवैराग्यबृंहितम् ।आचक्ष्व मे रघुश्रेष्ठ वक्ता नान्योऽस्ति भूतले ॥
- 19शृणु वक्ष्यामि ते वत्स गुह्याद्गुह्यतरं परम् ।यद्विज्ञाय नरो जह्यात्सद्यो ॥
- 20आदौ मायास्वरूपं ते वक्ष्यामि तदनन्तरम् ।ज्ञानस्य साधनं पश्चाज्ज्ञानविज्ञानसंयुतम् ॥
- 21ज्ञेयं च परमात्मानं यज्ज्ञात्वा मुच्यते भयात् ।अनात्मनि शरीरादावात्मबुद्धिस्तु या भवेत् ॥
- 22तयैवासौ परिकल्प्यते ।रूपे द्वे निश्चिते पूर्वे मायायाः कुलनन्दन ॥
- 23तत्र प्रथमं कल्पयेज्जगत् ।लिङ्गाद्यब्रह्मपर्यन्तं ॥
- 24अपरं त्वखिलं ज्ञानरूपमावृत्य तिष्ठति ।मायया कल्पितं विश्वं ॥
- 25रज्जौ भुजङ्गवद्भ्रान्त्या ।श्रूयते दृश्यते यद्यत्स्मर्यते वा नरैः सदा ॥
- 26हि तत्सर्वं यथा स्वप्नमनोरथौ ।देह एव हि संसारवृक्षमूलं दृढं स्मृतम् ॥
- 27तन्मूलः किं तेऽन्यथात्मनः ॥
- 28देहस्तु स्थूलभूतानां पञ्च तन्मात्रपञ्चकम् ।अहङ्कारश्च बुद्धिश्च इन्द्रियाणि तथा दश ॥
- 29चिदाभासो मनश्चैव मूलप्रकृतिरेव च ।एतत्क्षेत्रमिति ज्ञेयं देह इत्यभिधीयते ॥
- 30एतैर्विलक्षणो जीवः ।तस्य जीवस्य विज्ञाने साधनान्यपि मे शृणु ॥
- 31जीवश्च परमात्मा च पर्यायो नात्र ।मानाभावस्तथा दम्भहिंसादिपरिवर्जनम् ॥
- 32पराक्षेपादिसहनं सर्वत्रावक्रता तथा ।मनोवाक्कायसद्भक्त्या ॥
- 33बाह्याभ्यन्तरसंशुद्धिः स्थिरता सत्क्रियादिषु ।मनोवाक्कायदण्डश्च ॥
- 34जन्मजराद्यालोचनं तथा । स्नेहशून्यत्वं पुत्रदारधनादिषु ॥
- 35इष्टानिष्टागमे नित्यं तथा ।मयि सर्वात्मके रामे ह्यनन्यविषया मतिः ॥
- 36जनसम्बाधरहित ।प्राकृतैर्जनसङ्घैश्च ह्यरतिः सर्वदा भवेत् ॥
- 37आत्मज्ञाने सदोद्योगो ।उक्तैरेतैर्भवेज्ज्ञानं विपरीतैर्विपर्ययः ॥
- 38बुद्धिप्राणमनोदेहाहङ्कृतिभ्यो ।चिदात्माहं नित्यशुद्धो बुद्ध एवेति निश्चयम् ॥
- 39येन ज्ञानेन तज्ज्ञानं निश्चितं च मे ।विज्ञानं च तदैवैतत्साक्षादनुभवेद्यदा ॥
- 40आत्मा सर्वत्र पूर्णः स्याच्चिदानन्दात्मकोऽव्ययः ।बुद्ध्याद्युपाधिरहितः परिणामादिवर्जितः ॥
- 41देहादीन् भासयन्ननपावृतः ।एक एवाद्वितीयश्च सत्यज्ञानादिलक्षणः ॥
- 42स्वप्रभो द्रष्टा विज्ञानेनावगम्यते ।आचार्यशास्त्रोपदेशाद्यैक्यज्ञानं यदा भवेत् ॥
- 43आत्मनोर्जीवपरयो तदैव हि । कार्यकरणैः सहैव परमात्मनि ॥
- 44सावस्था मुक्तिरित्युक्ता ह्युपचारोऽयमात्मनि ।इदं मोक्षस्वरूपं ते कथितं रघुनन्दन ॥
- 45ज्ञानविज्ञानवैराग्यसहितं मे परात्मनः ।किन्त्वेतद्दुर्लभं मन्ये ॥
- 46चक्षुष्मतामपि तथा रात्रौ सम्यङ् न दृश्यते ।पदं दीपसमेतानां दृश्यते सम्यगेव हि ॥
- 47एवं मद्भक्तियुक्तानामात्मा सम्यक् प्रकाशते ।मद्भक्तेः कारणं किञ्चिद्वक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः ॥
- 48मद्भक्तसङ्गो मत्सेवा मद्भक्तानां निरन्तरम् । मम पर्वानुमोदनम् ॥
- 49पाठे व्याख्याने सर्वदा रतिः ।मत्पूजापरिनिष्ठा च मम ॥
- 50एवं सततयुक्तानां ।मयि सञ्जायते नित्यं ॥
- 51अतो ज्ञानं विज्ञानमेव च ।वैराग्यं च भवेच्छीघ्रं ततो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥
- 52कथितं सर्वमेतत्ते तव ।अस्मिन्मनः यस्तिष्ठेत्स तु ॥
- 53न वक्तव्यमिदं यत्ना हि । प्रदातव्यमाहूयापि प्रयत्नतः ॥
- 54य इदं तु पठेन्नित्यं ।अज्ञानपटलध्वान्तं विधूय ॥
- 55भक्तानां मम योगिनां सुविमलस्वान्तातिशान्तात्मनांमत्सेवाभिरतात्मनां च विमलज्ञानात्मनां सर्वदा ।सङ्गं यः कुरुते सदोद्यतमतिस्तत्सेवनानन्यधीःमोक्षस्तस्य करे स्थितोऽहमनिशं दृश्यो भवे नान्यथा ॥