Adhyātma Rāmāyaṇa · Śuka’s Release and the First Clash at Laṅkā
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच ।श्रुत्वा शुकमुखोद्गीतं वाक्यमज्ञाननाशनम् ।रावणः क्रोधताम्राक्षो दहन्निव तमब्रवीत् ॥
- 2अनुजीव्य गुरुवद्भाषसे कथम् ।हं त्रिजगतां त्वं मां शिक्षन्न लज्जसे ॥
- 3इदानीमेव हन्मि त्वां किन्तु पूर्वकृतं तव ।स्मरामि तेन रक्षामि त्वां यद्यपि ॥
- 4इतो गच्छ त्वमेवं श्रोतुं न मे क्षमम् ।महाप्रसाद इत्युक्त्वा वेपमानो गृहं ययौ ॥
- 5शुकोऽपि ब्राह्मणः पूर्वं ब्रह्मिष्ठो ।वानप्रस्थविधानेन वने तिष्ठन् स्वकर्मकृत् ॥
- 6देवानामभिवृद्ध्यर्थं विनाशाय सुरद्विषाम् ।चकार यज्ञविततिमविच्छिन्नां ॥
- 7राक्षसानां विरोधोऽभूच्छुको ।वज्रदंष्ट्र इति ख्यातस्तत्रैको राक्षसो महान् ॥
- 8अन्तरं प्रेप्सुरातिष्ठच्छुकापकरणोद्यतः ।कदाचिदागतोऽगस्त्यस्तस्याश्रमपदं मुनेः ॥
- 9तेन सम्पूजितोऽगस्त्यो भोजनार्थं निमन्त्रितः ।गते स्नातुं मुनौ प्राप्य चान्तरम् ॥
- 10सोऽपि राक्षसः शुकमब्रवीत् ।यदि दास्यसि मे ब्रह्मन् भोजनं देहि ॥
- 11बहुकालं न भुक्तं मे मांसं छागाङ्गसम्भवम् ।तथेति कारयामास मांसभोज्यं ॥
- 12उपविष्टे मुनौ भोक्तुं राक्षसोऽतीव सुन्दरम् । तां चान्तर्मोहयन् ॥
- 13ददौ तस्मै सुपक्वं बहुविस्तरम् ।दत्त्वैवान्तर्दधे रक्षस्ततो दृष्ट्वा सः ॥
- 14अमेध्यं मानुषं मांसमगस्त्यः शुकमब्रवीत् ।अभक्ष्यं मानुषं मांसं दत्तवानसि दुर्मते ॥
- 15मह्यं त्वं राक्षसो भूत्वा तिष्ठ त्वं ।इति शुको भीत्या प्राहागस्त्यं मुने त्वया ॥
- 16इदानीं मेऽद्य मांसं देहीति विस्तरम् ।तथैव दत्तं भो देव किं मे प्रदास्यसि ॥
- 17श्रुत्वा शुकस्य वचनं मुहूर्तं ।ज्ञात्वा रक्षःकृतं सर्वं ततः प्राह शुकं ॥
- 18सर्वं राक्षसेन कृतं त्विदम् ।अविचार्यैव मे दत्तः शापस्ते मुनिसत्तम ॥
- 19तथापि मे वचोऽमोघमेवमेव भविष्यति ।राक्षसं वपुरास्थाय रावणस्य ॥
- 20तिष्ठ तावद्यदा रामो हि ।आगमिष्यति लङ्कायाः समीपं सह ॥
- 21प्रेषितो रावणेन त्वं चारो भूत्वा रघूत्तमम् ।दृष्ट्वा शापाद्विनिर्मुक्तो बोधयित्वा च रावणम् ॥
- 22तत्त्वज्ञानं ततो मुक्तः परं पदमवाप्स्यसि ।इत्युक्तोऽगस्त्यमुनिना शुको ब्राह्मणसत्तमः ॥
- 23बभूव सद्यो रावणं प्राप्य संस्थितः ।इदानीं चाररूपेण दृष्ट्वा रामं ॥
- 24रावणं तत्त्वविज्ञानं बोधयित्वा पुनर्द्रुतम् ।पूर्ववद्ब्राह्मणो भूत्वा स्थितो सह ॥
- 25ततः समागमद्वृद्धो राक्षसो महान् ।बुद्धिमान्नीतिनिपुणो राज्ञो मातुः प्रियः पिता ॥
- 26प्राह तं राक्षसं वीरं ।शृणु राजन् वचो मेऽद्य श्रुत्वा कुरु ॥
- 27यदा प्रविष्टा नगरीं जानकी ।तदादि पुर्यां दृश्यन्ते दशानन ॥
- 28घोराणि तानि मे वदतः शृणु ।खरस्तनितनिर्घोषा मेघा अतिभयङ्कराः ॥
- 29भिवर्षन्ति लङ्कामुष्णेन सर्वदा ।रुदन्ति स्विद्यन्ति प्रचलन्ति च ॥
- 30कालिका पाण्डुरैर्दन्तैः प्रहसत्यग्रतः स्थिता । प्रजायन्ते मूषका नकुलैः सह ॥
- 31तु युद्ध्यन्ति पन्नगा गरुडेन तु ।करालो विकटो मुण्डः पुरुषः ॥
- 32कालो गृहाणि सर्वेषां काले काले त्ववेक्षते ।एतान्यन्यानि दृश्यन्ते निमित्तान्युद्भवन्ति च ॥
- 33अतः कुलस्य रक्षार्थं शान्तिं कुरु दशानन ।सीतां सत्कृत्य सधनां रामायाशु प्रयच्छ भोः ॥
- 34नारायणं विद्धि विद्वेषं त्यज राघवे ।यत्पादपोतमाश्रित्य ज्ञानिनो ॥
- 35तरन्ति भक्तिपूतान्तास्ततो रामो न मानुषः ।भजस्व भक्तिभावेन रामं ॥
- 36यद्यपि त्वं भक्त्या पूतो भविष्यसि ।मद्वाक्यं कुरु राजेन्द्र ॥
- 37तत्तु माल्यवतो वाक्यं हितमुक्तं दशाननः ।न मर्षयति दुष्टात्मा ॥
- 38मानवं कृपणं राममेकं ।समर्थं मन्यसे केन हीनं पित्रा मुनिप्रियम् ॥
- 39रामेण प्रेषितो नूनं भाषसे त्वमनर्गलम् ।गच्छ वृद्धोऽसि बन्धुस्त्वं सोढं सर्वं त्वयोदितम् ॥
- 40इतो मत्कर्णपदवीं दहत्येतद्वचस्तव ।इत्युक्त्वा सर्वसचिवैः सहितः प्रस्थितस्तदा ॥
- 41समासीनः पश्यन् वानरसैनिकान् ।युद्धायार्वराक्षसान् समुपस्थितान् ॥
- 42रामोऽपि लक्ष्मणेन समाहृतम् ।दृष्ट्वा रावणमासीनं कोपेन ॥
- 43किरीटिनं समासीनं मन्त्रिभिः परिवेष्टितम् । बाणेनैकेन ॥
- 44किरीटदशकं तथा ।चिच्छेद निमिषार्धेन तदद्भुतमिवाभवत् ॥
- 45लज्जितो रावणस्तूर्णं विवेश भवनं स्वकम् ।आहूय राक्षसान् सर्वान् खलः ॥
- 46वानरैः सह युद्धाय नोदयामास ।ततो पणवानकगोमुखैः ॥
- 47महिषोष्ट्रैः खरैः सिंहैर्द्वीपिभिः ।पाशयष्टितोमरशक्तिभिः ॥
- 48लक्षिताः सर्वतो लङ्कां प्रतिद्वारमुपाययुः ।तत्पूर्वमेव रामेण नोदिता ॥
- 49उद्यम्य शिखराणि महान्ति च ।तरूंश्चोत्पाट्य विविधान् युद्धाय ॥
- 50प्रेक्षमाणा रावणस्य तान्यनीकानि भागशः ।राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥
- 51ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च ।ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च ॥
- 52कोटीशतयुताश्चान्ये रुरुधुर्नगरं भृशम् ।आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ॥
- 53रामो जयत्यतिबलो लक्ष्मणश्च महाबलः ।राजा जयति सुग्रीवो नुपालितः ॥
- 54इत्येवं घोषयन्तश्च समं ऽरिभिः ।हनूमानङ्गदश्चैव कुमुदो नील एव च ॥
- 55नलश्च शरभश्चैव मैन्दो द्विविद एव च । दधिवक्त्रश्च केसरी तार एव च ॥
- 56अन्ये च बलिनः सर्वे यूथपाश्च प्लवङ्गमाः ।द्वाराण्युत्प्लुत्य लङ्कायाः सर्वतो रुरुधुर्भृशम् ।तदा वृक्षै पर्वताग्रैश्च वानराः ॥
- 57निजघ्नुस्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिताः ।राक्षसाश्च तदा भीमा द्वारेभ्यः सर्वतो ॥
- 58निर्गत्य भिन्दिपालैश्च खड्गैः शूलैः ।निजघ्नुर्वानरानीकं महाकाया महाबलाः ॥
- 59राक्षसांश्च तथा जघ्नुर्वानरा ।तदा बभूव समरो ॥
- 60रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ।ते हयैश्च गजैश्चैव रथैः ॥
- 61रक्षोव्याघ्रा युयुधिरे नादयन्तो दिशो दश ।राक्षसाश्च कपीन्द्राश्च ॥
- 62राक्षसान् वानरा जघ्नुर्वानरांश्चैव राक्षसाः ।रामेण दृष्टा हरयो ॥
- 63बभूवुर्बलिनो हृष्टास्तदा पीतामृता इव । ॥
- 64राक्षसान् जघ्नुरोजसा ।चतुर्थांशावशेषेण निहतं राक्षसं बलम् ॥
- 65स्वसैन्यं निहतं दृष्ट्वा मेघनादोऽथ दुष्टधीः ।ब्रह्मदत्तवरः श्रीमानन्तर्धानं गतोऽसुरः ॥
- 66सर्वास्त्रकुशलो व्योम्नि समन्ततः ।नानाविधानि शस्त्राणि वानरानीकमर्दयन् ॥
- 67ववर्ष तदद्भुतमिवाभवत् ।रामोऽपि मानयन् ब्राह्ममस्त्रमस्त्रविदां वरः ॥
- 68क्षणं तूष्णीमुवासाथ ददर्श पतितं बलम् ।वानराणां रघुश्रेष्ठश्चुकोपानलसन्निभः ॥
- 69चापमानय ब्रह्मास्त्रेणासुरं क्षणात् । मे पश्य बलमद्य रघूत्तम ॥
- 70मेघनादोऽपि तच्छ्रुत्वा रामवाक्यमतन्द्रितः ।तूर्णं जगाम नगरं मायिकोऽसुरः ॥
- 71पतितं वानरानीकं दृष्ट्वा रामोऽतिदुःखितः ।उवाच मारुतिं शीघ्रं गत्वा क्षीरमहोदधिम् ॥
- 72तत्र द्रोणगिरिर्नाम दिव्यौषधिसमुद्भवः ।तमानय द्रुतं गत्वा महामते ॥
- 73वानरौघान् महासत्त्वान् कीर्तिस्ते सुस्थिरा भवेत् ।आज्ञाप्रमाणमित्युक्त्वा जगामानिलनन्दनः ॥
- 74आनीय च गिरिं सर्वान् वानरान् । पुनस्तत्र स्थापयित्वाऽऽययौ द्रुतम् ॥
- 75पूर्ववद्भैरवं नादं वानराणां बलौघतः ।श्रुत्वा विस्मयमापन्नो रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥
- 76राघवो मे महान् शत्रुः प्राप्तो ।हन्तुं तं समरे शीघ्रं गच्छन्तु मम यूथपाः ॥
- 77मन्त्रिणो बान्धवाः शूरा ये च मत्प्रियकाङ्क्षिणः ।सर्वे गच्छन्तु युद्धाय त्वरितं मम ॥
- 78ये न गच्छन्ति युद्धाय ।तान् हनिष्याम्यहं सर्वान् मच्छासनपराङ्मुखान् ॥
- 79तच्छ्रुत्वा भयसन्त्रस्ता निर्जग्मू । प्रहस्तश्च महानादमहोदरौ ॥
- 80देवशत्रुर्निकुम्भश्च ।अपरे बलिनः सर्वे ययुर्युद्धाय वानरैः ॥
- 81एते चान्ये च बहवः शूराः ।प्रविश्य वानरं सैन्यं ममन्थु ॥
- 82भिन्दिपालैश्च बाणैः खड्गैः परश्वधैः ।अन्यैश्च विविधैरस्त्रैर्निजघ्नुर्हरियूथपान् ॥
- 83ते पर्वताग्रैर्नखदंष्ट्रैश्च मुष्टिभिः ।प्राणैर्विमोचयामासुः सर्वराक्षसयूथपान् ॥
- 84केचित्सुग्रीवेण तथापरे ।हनूमता चाङ्गदेन लक्ष्मणेन ।यूथपैर्वानराणां ते निहताः सर्वराक्षसाः ॥
- 85समाविश्य वानरा बलिनोऽभवन् ।रामशक्तिविहीनानामेवं शक्तिः कुतो भवेत् ॥
- 86सर्वमयो विधातामायामनुष्यत्वविडम्बनेन ।सदा चिदानन्दमयोऽपि रामोयुद्धादिलीलां वितनोति मायाम् ॥