Adhyātma Rāmāyaṇa · The Fall of Kumbhakarṇa and the Secret of Indrajit
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच । श्रुत्वा ।दशग्रीवो जगादेदमासनादुत्पतन्निव ॥
- 2त्वमानीतो न मे ।मया कृतं समीकृत्य युध्यस्व यदि रोचते ॥
- 3नो चेद्गच्छ सुषुप्त्यर्थं निद्रा त्वां बाधतेऽधुना ।रावणस्य वचः श्रुत्वा कुम्भकर्णो ॥
- 4रुष्टोऽयमिति विज्ञाय तूर्णं युद्धाय निर्ययौ ।स लङ्घयित्वा प्राकारं ॥
- 5निर्ययौ नगरात्तूर्णं भीषयन् ।स ननाद महानादं ॥
- 6कालयामास बाहुभ्यां भक्षयन् रुषा ।कुम्भकर्णं तदा दृष्ट्वा सपक्षमिव पर्वतम् ॥
- 7दुद्रुवुर्वानराः सर्वे कालान्तकमिवाखिलाः ।भ्रमन्तं हरिवाहिन्यां महाबलम् ॥
- 8कालयन्तं हरीन् वेगाद्भक्षयन्तं समन्ततः ।चूर्णयन्तं मुद्गरेण पाणिपादैरनेकधा ॥
- 9कुम्भकर्णं तदा दृष्ट्वा गदापाणिर्विभीषणः । चरणं तस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य बुद्धिमान् ॥
- 10विभीषणोऽहं भ्रातुर्मे दयां कुरु महामते ।रावणस्तु मया भ्रातर्बहुधा ॥
- 11सीतां देहीति रामाय रामः साक्षा ।न शृणोति च मां हन्तुं चोक्तवान् ॥
- 12धिक् त्वां गच्छेति मां हत्वा पदा ।चतुर्भिर्मन्त्रिभिः सार्धं रामं ॥
- 13तच्छ्रुत्वा कुम्भकर्णोऽपि ज्ञात्वा भ्रातरमागतम् । च वत्स त्वं जीव ॥
- 14राक्षसानां हिताय च ।महाभागवतोऽसि त्वं पुरा मे नारदाच्छ्रुतम् ॥
- 15गच्छ तात ममेदानीं दृश्यते न च किञ्चन ।पि ॥
- 16इत्युक्तोऽश्रुमुखो भ्रातुश्चरणावभिवन्द्य सः ।रामपार्श्वमुपागत्य चिन्तापर उपस्थितः ॥
- 17कुम्भकर्णोऽपि हस्ताभ्यां पादाभ्यां हरीन् ।चचार वानरीं सेनां कालयन् ॥
- 18दृष्ट्वा तं राघवः क्रुद्धो शस्त्रमादरात् ।चिक्षेप कुम्भकर्णाय तेन रक्षसः ॥
- 19समुद्गरं दक्षहस्तं तेन घोरं ननाद सः ।स हस्तः पतितो भूमावनेकानर्दयन् कपीन् ॥
- 20पर्यन्तमाश्रिताः सर्वे वानरा ।रामराक्षसयोर्युद्धं पश्यन्तः पर्यवस्थिताः ॥
- 21कुम्भकर्ण वेगतः ।समरे राघवं हन्तुं दुद्राव तमथोऽच्छिनत् ॥
- 22शालेन सहितं वामहस्तमैन्द्रेण राघवः ।छिन्नबाहुमथायान्तं नर्दन्तं वीक्ष्य राघवः ॥
- 23द्वावर्धचन्द्रौ निशितावादायास्य ।चिच्छेद पतितौ पादौ लङ्काद्वारि महास्वनौ ॥
- 24निकृत्तपाणिपादोऽपि कुम्भकर्णोऽतिभीषणः ।वडवामुखवद्वक्त्रं व्यादाय रघुनन्दनम् ॥
- 25अभिदुद्राव निनदन् ।अपूरयच्छिताग्रैश्च सायकैस्त ॥
- 26शरपूरितवक्त्रोऽसौ चुक्रोशातिभयङ्करः ।अथ सूर्यप्रतीकाशमैन्द्रं शरमनुत्तमम् ॥
- 27वज्राशनिसमं रामश्चिक्षेपासुरमृत्यवे ।स तत्पर्वतसङ्काशं ॥
- 28चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरो वृत्रमिवाशनिः ।तच्छिरः पतितं लङ्काद्वारि कायो ॥
- 29शिरोऽस्य रोधयद्द्वारं कायो ।ततो देवाः सऋषयो गन्धर्वाः पन्नगाः खगाः ॥
- 30सिद्धा यक्षा गुह्यकाश्च अप्सरोभिश्च राघवम् । कुसुमासारैर्वर्षन्तश्चाभिनन्दिताः ॥
- 31आजगाम तदा रामं द्रष्टुं ।नारदो गगनात्तुर्णं भासयन् दिशः ॥
- 32राममिन्दीवरश्याममुदाराङ्गं ।ईषत्ताम्रविशालाक्षमैन्द्रास्त्राञ्चितबाहुकम् ॥
- 33पश्यन्तं वानराञ्छरपीडितान् ।दृष्ट्वा भक्त्या स्तोतुं प्रचक्रमे ॥
- 34नारद उवाच । जगन्नाथ परमात्मन् सनातन । विश्वसाक्षिन्नमोऽस्तु ते ॥
- 35विशुद्धज्ञानरूपोऽपि त्वं लोकानतिवञ्चयन् ।मायया सुखदुःखादिमानिव ॥
- 36त्वं मायया गुह्यमानः सर्वेषां हृदि संस्थितः । स्वभावस्त्वं व्यक्त एवामलात्मनाम् ॥
- 37सृजस्येतन्नेत्रे राम जगत्त्रयम् ।उपसंह्रियते सर्वं त्वया ॥
- 38यस्मिन् सर्वमिदं भाति यतश्चैत ।यस्मान्न किञ्चिल्लोकेऽस्मिंस्तस्मै ते नमः ॥
- 39प्रकृतिं पुरुषं कालं व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणम् ।यं जानन्ति मुनिश्रेष्ठास्तस्मै ते नमः ॥
- 40विकाररहितं शुद्धं ज्ञानरूपं श्रुतिर्जगौ ।त्वां सर्वजगदाकारमूर्तिं चाप्याह सा ॥
- 41विरोधो दृश्यते देव वैदिको वेदवादिनाम् ।निश्चयं नाधिगच्छन्ति त्वत्प्रसादं विना बुधाः ॥
- 42मायया क्रीडतो देव न विरोधो मनागपि ।रश्मिजालं रवेर्यद्वद्दृश्यते जलवद् ॥
- 43था राम त्वयि सर्वं प्रकल्प्यते ।मनसोऽविषयो देव रूपं ते ॥
- 44कथं दृश्यं भवेद्देव दृश्याभावे भजेत्कथम् ।अतस्तवावतारेषु निपुणा भुवि ॥
- 45भजन्ति बुद्धिसम्पन्नास्तरन्त्येव ।कामक्रोधादयस्तत्र बहवः ॥
- 46भीषयन्ति सदा चेतो मार्जारा मूषकं यथा ।त्वन्नाम स्मरतां नित्यं त्वद्रूपमपि मानसे ॥
- 47त्वत्पूजानिरतानां ते ।त्वद्भक्तसङ्गिनां राम संसारो ॥
- 48अतस्ते सगुणं रूपं ध्यात्वाहं सर्वदा हृदि ।मुक्तश्चरामि लोकेषु पूज्योऽहं सर्वदैवतैः ॥
- 49राम त्वया महत्कार्यं कृतं देवहितेच्छया ।कुम्भकर्णवधेनाद्य भूभारोऽयं गतः प्रभो ॥
- 50श्वो हनिष्यति सौमित्रिरिन्द्रजेतारमाहवे ।हनिष्यसेऽथ राम त्वं परश्वो ॥
- 51पश्यामि सर्वं सिद्धैः सह नभोगतः ।अनुगृह्णीष्व मां देव गमिष्यामि ॥
- 52इत्युक्त्वा राममामन्त्र्य नारदो ।ययौ देवैः पूज्यमानो ॥
- 53भ्रातरं निहतं श्रुत्वा कुम्भकर्णं महाबलम् ।रावणः रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥
- 54पतितो भूमावुत्थाय ह ।पितृव्यं निहतं श्रुत्वा पितरं चातिविह्वलम् ॥
- 55ह शोकार्तं त्यज शोकं महामते ।मयि जीवति राजेन्द्र महाबले ॥
- 56दुःखस्यावसरह् कुत्र महामते ।व्येतु ते दुःखमखिलं भव महीपते ॥
- 57सर्वं समीकरिष्यामि हनिष्यामि च वै रिपून् ।गत्वा निकुम्भिलां सद्यस्तर्पयित्वा ॥
- 58लब्ध्वा रथादिकं तस्मादजेयोऽहं भवाम्यरेः ।इत्युक्त्वा त्वरितं गत्वा निर्दिष्टं ॥
- 59रक्तगन्धानुलेपनः ।निकुम्भिलास्थले हवनायोपचक्रमे ॥
- 60तच्छ्रुत्वा मेघनादस्य चेष्टितम् ।प्राह रामाय सकलं होमारम्भं दुरात्मनः ॥
- 61चेद्धोमोऽयं मेघनादस्य दुर्मतेः ।तदाजेयो भवेद्राम मेघनादः ॥
- 62अतः शीघ्रं घातयिष्यामि ।आज्ञापय मया सार्धं लक्ष्मणं बलिनां वरम् ।हनिष्यति न सन्देहो मेघनादं तवानुजः ॥
- 63।अहमेवागमिष्यामि हन्तुमिन्द्रजितं रिपुम् । महास्त्रेण सर्वराक्षसघातिना ॥
- 64विभीषणोऽपि तं प्राह नासावन्यै ।यस्तु द्वादश वर्षाणि ॥
- 65तेनैव मृत्युर्निर्दिष्टो दुरात्मनः ।लक्ष्मणस्तु निर्गम्यायात्त्वया सह ॥
- 66तदादि निद्राहारादीन्न जानाति ।सेवार्थं तव राजेन्द्र ज्ञातं सर्वमिदं मया ॥
- 67तदाज्ञापय देवेश लक्ष्मणं त्वरया मया ।हनिष्यति न सन्देहः साक्षा ॥
- 68त्वमेव साक्षाज्जगतामधीशो लक्ष्मण एव शेषः ।युवां धराभारनिवारणार्थंजातौ ॥