Adhyātma Rāmāyaṇa · The Consecration of Vibhīṣaṇa and the Fire of Sītā
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच ।रामो विभीषणं हनूमन्तं तथाङ्गदम् ।लक्ष्मणं कपिराजं च जाम्बवन्तं तथा परान् ॥
- 2परितुष्टेन मनसा सर्वानेवाब्रवीद्वचः ।भवतां निहतो रावणो मया ॥
- 3स्थास्यति वः पुण्या यावच्चन्द्रदिवाकरौकीर्तयिष्यन्ति भवतां कथां त्रैलोक्यपावनीम् ॥
- 4मयोपेतां कलिहरां यास्यन्ति ।एतस्मिन्नन्तरे दृष्ट्वा रावणं पतितं भुवि ॥
- 5मुखाः सर्वाः स्त्रियो रावणपालिताः ।पतिता रावणस्याग्रे शोचन्त्यः पर्यदेवयन् ॥
- 6शुशोचार्तः शोकेन महतावृतः ।पतितो रावणस्याग्रे बहुधा पर्यदेवयत् ॥
- 7रामस्तु लक्ष्मणं प्राह बोधयस्व विभीषणम् ।करोतु भ्रातृसंस्कारं किं विलम्बेन मानद ॥
- 8स्त्रियो पतिता च । ताः सर्वा राक्षसी रावणप्रियाः ॥
- 9एवमुक्तोऽथ रामेण लक्ष्मणोऽगाद्विभीषणम् ।उवाच मृतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् ॥
- 10शोकेन महताविष्टं सौमित्रिरिदमब्रवीत् ।यं शोचसि त्वं दुःखेन कोऽयं तव विभीषण ॥
- 11त्वं वास्य कतमः सृष्टेः परम् ।यद्वत्तोयौघपतिताः यान्ति तद्वशाः ॥
- 12संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन ।यथा धानासु वै धाना भवन्ति न भवन्ति च ॥
- 13एवं भूतेषु भूतानि प्रेरितानीशमायया ।त्वं चेमे वयमन्ये च तुल्याः कालवशोद्भवाः ॥
- 14जन्ममृत्यू यदा यस्मात्तदा तस्माद्भविष्यतः ।ईश्वरः सर्वभूतानि भूतैः सृजति हन्त्यजः ॥
- 15आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैर्निरपेक्षोऽपि बालवत् ।देहेन देहिनो जीवा देहाद्देहोऽभिजायते ॥
- 16बीजादेव यथा बीजं देहान्य इव शाश्वतः ।देहिदेहविभागोऽयमविवेककृतः पुरा ॥
- 17नानात्वं जन्म नाशश्च क्षयो वृद्धिः क्रियाफलम् ।द्रष्टुराभान्त्यतद्धर्मा यथाग्नेर्दारुविक्रियाः ॥
- 18त इमे देहसंयोगादात्मना भान्त्यसद्ग्रहात् ।यथा यथा तथा चान्यद्ध्यायतोऽसत्सदाग्रहात् ॥
- 19नहम्भावात्तदा भाति न संसृतिः ।जीवतोऽपि तथा तद्वद्विमुक्तस्यानहङ्कृतेः ॥
- 20तस्मान्मायामनोधर्मं जह्यहम्ममताभ्रमम् । मनो धेह्यात्मनीश्वरे ॥
- 21सर्वभूतात्मनि परे ।बाह्येन्द्रियार्थसम्बन्धात्त्याजयित्वा मनः शनैः ॥
- 22तत्र दोषान् दर्शयित्वा नियोजय ।देहबुद्ध्या भवेद्भ्राता पिता माता सुहृत्प्रियः ॥
- 23विलक्षणं यदा देहाज्जानात्यात्मानमात्मना ।तदा कः कस्य वा बन्धुर्भ्राता माता पिता सुहृत् ॥
- 24मिथ्याज्ञानवशाज्जाता दारागारादयः सदा ।शब्दादयश्च विषया विविधाश्चैव सम्पदः ॥
- 25बलं कोशो भृत्यवर्गो राज्यं भूमिः सुतादयः ।र्वे ते क्षणसङ्गमभङ्गुराः ॥
- 26अथोत्तिष्ठ हृदा रामं भावयन् ।अनुवर्तस्व राज्यादि भुञ्जन् प्रारब्धमन्वहम् ॥
- 27भूतं भविष्यदभजन् वर्तमानमथाचरन् ।विहरस्व यथान्यायं भवदोषैर्न लिप्यसे ॥
- 28आज्ञापयति रामस्त्वां यद्भ्रातुः ।तत्कुरुष्व यथाशास्त्रं रुदतीश्चापि योषितः ॥
- 29निवारय लङ्कां गच्छन्तु मा चिरम् ।श्रुत्वा यथावद्वचनं लक्ष्मणस्य विभीषणः ॥
- 30त्यक्त्वा शोकं च मोहं च रामपार्श्वमुपागमत् ।विमृश्य बुद्ध्या धर्मज्ञो धर्मार्थसहितं वचः ॥
- 31रामस्यैवानुवृत्त्यर्थमुत्तरं पर्यभाषत ।नृशंसमनृतं क्रूरं त्यक्तधर्मव्रतं ॥
- 32नार्होऽस्मि देव संस्कर्तुं ।श्रुत्वा तद्वचनं प्रीतो रामो वचनमब्रवीत् ॥
- 33निवृत्तं नः प्रयोजनम् ।क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ॥
- 34रामाज्ञां शिरसा धृत्वा शीघ्रमेव विभीषणः ।सान्त्ववाक्यैर्महाबुद्धिं राज्ञीं मन्दोदरीं तदा ॥
- 35सान्त्वयामास धर्मबुद्धिर्विभीषणः ।त्वरयामास धर्मज्ञः संस्कारार्थं स्वबान्धवान् ॥
- 36चित्यां निवेश्य विधिव ।आहिताग्नेर्यथा कार्यं रावणस्य विभीषणः ॥
- 37तथैव सर्वमकरोद्बन्धुभिः सह मन्त्रिभिः ।ददौ च पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः ॥
- 38स्नात्वा चैवार्द्रवस्त्रेण दर्भाभिमिश्रितान् ।उदकेन च सम्मिश्रान् प्रदाय विधिपूर्वकम् ॥
- 39प्रदाय चोदकं तस्मै मुर्ध्ना चैनं प्रणम्य च ।ताः स्त्रियोऽनुनयामास सान्त्वमुक्त्वा पुनः पुनः ॥
- 40गम्यतामिति ताः सर्वा विविशुर्नगरं तदा ।प्रविष्टासु च सर्वासु राक्षसीषु विभीषणः ॥
- 41तदातिष्ठद्विनीतवत् ।रामोऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ॥
- 42हर्षं लेभे रिपून् हत्वा यथा वृत्रं ।मातलिश्च तदा रामं परिक्रम्याभिवन्द्य च ॥
- 43अनुज्ञातश्च रामेण ययौ स्वर्गं विहायसा ।ततो हृष्टमना रामो लक्ष्मणं चेदमब्रवीत् ॥
- 44विभीषणाय मे लङ्काराज्यं दत्तं पुरैव हि ।इदानीमपि गत्वा त्वं लङ्कामध्ये विभीषणम् ॥
- 45विप्रैश्च मन्त्रवद्विधिपूर्वकम् ।इत्युक्तो लक्ष्मणस्तूर्णं जगाम सह वानरैः ॥
- 46लङ्कां समुद्रजलसंयुतैः ।अभिषेकं शुभं चक्रे राक्षसेन्द्रस्य धीमतः ॥
- 47ततः सार्धं नानोपायनपाणिभिः ।विभीषणः ससौमित्रिरुपायनपुरस्कृतः ॥
- 48दण्डप्रणाममकरोद्रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।रामो विभीषणं दृष्ट्वा प्राप्तराज्यं मुदान्वितः ॥
- 49कृतकृत्यमिवात्मानममन्यत सहानुजः ।सुग्रीवं च समालिङ्ग्य रामो वाक्यमथाब्रवीत् ॥
- 50सहायेन त्वया वीर जितो मे रावणो महान् ।विभीषणोऽपि लङ्कायामभिषिक्तो मयानघ ॥
- 51ततः प्राह हनूमन्तं पार्श्वस्थं विनयान्वितम् ।विभीषणस्यानुमतेर्गच्छ त्वं रावणालयम् ॥
- 52सर्वमाख्याहि रावणस्य ।जानक्याः प्रतिवाक्यं मे शीघ्रमेव निवेदय ॥
- 53एवमाज्ञापितो धीमान् रामेण ।प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो ॥
- 54प्रविश्य रावणगृहं शिंशपामूलमाश्रिताम् ।ददर्श जानकीं तत्र कृशां दीनामनिन्दिताम् ॥
- 55परिवृतां ध्यायन्तीं राममेव हि ।विनयावनतो भूत्वा प्रणम्य ॥
- 56भूत्वा प्रह्वो भक्त्याऽग्रतः स्थितः ।तं दृष्ट्वा जानकी तूष्णीं स्थित्वा पूर्वस्मृतिं ययौ ॥
- 57ज्ञात्वा तं रामदूतं सा हर्षा बभौ ।स तां सौम्यमुखीं दृष्ट्वा तस्यै पवननन्दनः ।रामस्य भाषितं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥
- 58देवि रामः ससुग्रीवो विभीषणसहायवान् । वानराणां च सैन्यैश्च ॥
- 59रावणं ससुतं सबलं सह मन्त्रिभिः ।त्वामाह कुशलं रामो कृत्वा विभीषणम् ॥
- 60श्रुत्वा भर्तुः प्रियं वाक्यं गिरा ।किं ते प्रियं करोम्यद्य न पश्यामि ॥
- 61समं ते रत्नान्याभरणानि च ।एवमुक्तस्तु प्रत्युवाच प्लवङ्गमः ॥
- 62रत्नौघाद्विविधाद्वापि देवराज्याद्विशिष्यते ।हतशत्रुं विजयिनं रामं पश्यामि ॥
- 63तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राह मारुतिम् ।सर्वे सौम्या गुणा सौम्य त्वय्येव ॥
- 64रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रं मामाज्ञापयतु ।तथेति तां नमस्कृत्य ययौ द्रष्टुं ॥
- 65जानक्या भाषितं सर्वं रामस्याग्रे ।यन्निमित्तोऽयमारम्भः कर्मणां च ॥
- 66तां देवीं शोकसन्तप्तां द्रष्टुमर्हसि मैथिलीम् ।एवमुक्तो हनुमता रामो ॥
- 67मायासीतां परित्यक्तुं जानकीमनले स्थिताम् ।आदातुं मनसा ध्यात्वा रामः प्राह विभीषणम् ॥
- 68गच्छ राजन् जनकजामानयाशु ममान्तिकम् ।स्नातां विरजवस्त्राढ्यां सर्वाभरणभूषिताम् ॥
- 69विभीषणोऽपि तच्छ्रुत्वा जगाम सहमारुतिः ।राक्षसीभिः स्नापयित्वा तु ॥
- 70सर्वाभरणसम्पन्नामारोप्य ।याष्टीकैर्बहुभिर्गुप्तां शुभाम् ॥
- 71तां द्रष्टुमागताः सर्वे वानरा ।तान् वारयन्तो बहवः सर्वतो ॥
- 72कोलाहलं प्रकुर्वन्तो रामपार्श्वमुपाययुः ।दृष्ट्वा तां शिबिकारूढां दूरादथ रघूत्तमः ॥
- 73विभीषण किमर्थं ते वानरान् हि ।पश्यन्तु वानराः सर्वे मैथिलीं ॥
- 74साऽऽयातु जानकी मम सन्निधिम् ।श्रुत्वा तद्रामवचनं शिबिकादवरुह्य सा ॥
- 75पादचारेण शनकैरागता ।रामोऽपि दृष्ट्वा तां मायासीतां ॥
- 76बहुशः प्राह तां रघुनन्दनः । सा सीता वचनं राघवोदितम् ॥
- 77लक्ष्मणं प्राह मे शीघ्रं हुताशनम् ।विश्वासार्थं हि रामस्य लोकानां प्रत्ययाय च ॥
- 78राघवस्य मतं ज्ञात्वा लक्ष्मणोऽपि तदैव हि ।महाकाष्ठचयं कृत्वा ज्वालयित्वा हुताशनम् ॥
- 79रामपार्श्वमुपागम्य तस्थौ तूष्णीमरिन्दमः ।ततः सीता परिक्रम्य राघवं ॥
- 80पश्यतां सर्वलोकानां देवराक्षसयोषिताम् ।प्रणम्य देवताभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली ॥
- 81चेदमुवाचाग्निसमीपगा ।यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात् ॥
- 82तथा मां सर्वतः पातु ।एवमुक्त्वा तदा सीता परिक्रम्य हुताशनम् ॥
- 83ज्वलनं दीप्तं निर्भयेन हृदा ॥
- 84दृष्ट्वा ततो ससिद्धाःसीतां महावह्निगतां भृशार्ताः ।परस्परं प्राहुरहो स सीतांरामः श्रियं स्वां कथमत्यजज्ज्ञः ॥