Adhyātma Rāmāyaṇa · The Return to Ayodhyā
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच ।पातयित्वा ततश्चक्षुः सर्वतो ।अब्रवीन्मैथिलीं सीतां रामः ॥
- 2त्रिकूटशिखराग्रस्थां पश्य लङ्कां महाप्रभाम् ।एतां रणभुवं पश्य ॥
- 3असुराणां प्लवङ्गानामत्र वैशसनं महत् ।अत्र मे निहतः शेते रावणो ॥
- 4सर्वे चात्र निपातिताः ।एष सेतुर्मया बद्धः सागरे सलिलाशये ॥
- 5एतच्च दृश्यते तीर्थं सागरस्य महात्मनः ।सेतुबन्धमिति ख्यातं च पूजितम् ॥
- 6एतत्पवित्रं परमं दर्शना ।अत्र देवो मया शम्भुः प्रतिष्ठितः ॥
- 7अत्र मां शरणं प्राप्तो मन्त्रिभिश्च विभीषणः ।एषा सुग्रीवनगरी चित्रकानना ॥
- 8तत्र रामाज्ञया ताराप्रमुखा हरियोषितः ।आनयामास सुग्रीवः सीतायाः ॥
- 9ताभिः सहोत्थितं शीघ्रं विमानं प्रेक्ष्य राघवः ।प्राह चाद्रिमृष्यमूकं पश्य वाल्यत्र मे हतः ॥
- 10एषा नाम राक्षसा यत्र मे हताः । सुतीक्ष्णस्य पश्याश्रमपदे शुभे ॥
- 11एते ते सर्वे दृश्यन्ते वरवर्णिनि ।असौ शैलवरो देवि प्रकाशते ॥
- 12अत्र मां प्रसादयितुमागतः ।भरद्वाजाश्रमं पश्य दृश्यते यमुनातटे ॥
- 13एषा भागीरथी गङ्गा दृश्यते ।एषा सा दृश्यते सीते यूपमालिनी ॥
- 14एषा सा दृश्यतेऽयोध्या प्रणामं कुरु भामिनि ।एवं क्रमेण सम्प्राप्तो भरद्वाजाश्रमं ॥
- 15पूर्णे पञ्चम्यां रघुनन्दनः ।भरद्वाजं मुनिं दृष्ट्वा ववन्दे प्रभुः ॥
- 16पप्रच्छ मुनिमासीनं ।शृणोषि कच्चिद्भरतः कुशल्यास्ते ॥
- 17वर्ततेऽयोध्या जीवन्ति च हि मातरः ।श्रुत्वा रामस्य वचनं भरद्वाजः ॥
- 18प्राह सर्वे कुशलिनो भरतस्तु ।फलमूलकृताहारो ॥
- 19सकलं न्यस्य राज्यं त्वां ।यद्यत्कृतं त्वया कर्म दण्डके रघुनन्दन ॥
- 20राक्षसानां विनाशं च ।सर्वं ज्ञातं मया राम तपसा ते ॥
- 21त्वं ब्रह्म परमं साक्षादादिमध्यान्तवर्जितः ।त्वमग्रे सलिलं सृष्ट्वा तत्र सुप्तोऽसि भूतकृत् ॥
- 22नारायणोऽसि विश्वात्मन्नराणामन्तरात्मकः ।त्वन्नाभिकमलोत्पन्नो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
- 23अतस्त्वं सर्वलोकनमस्कृतः ।त्वं विष्णुर्जानकी लक्ष्मीः शेषोऽयं लक्ष्मणाभिधः ॥
- 24आत्मना सृजसीदं त्वमात्मन्येवात्ममायया ।न सज्जसे नभोवत्त्वं चिच्छक्त्या ॥
- 25बहिरन्तश्च भूतानां त्वमेव रघुनन्दन ।पूर्णोऽपि मूढदृष्टीनां विच्छिन्न इव लक्ष्यसे ॥
- 26जगत्त्वं जगदाधारस्त्वमेव परिपालकः ।त्वमेव सर्वभूतानां भोक्ता भोज्यं जगत्पते ॥
- 27दृश्यते श्रूयते यद्यत्स्मर्यते वा रघूत्तम ।त्वमेव सर्वमखिलं त्वद्विनान्यन्न किञ्चन ॥
- 28सृजति लोकांश्च स्वगुणैरहमादिभिः ।त्वच्छक्तिप्रेरिता राम तस्मात्त्वय्युपचर्यते ॥
- 29यथा चुम्बकसान्निध्याच्चलन्त्येवायसादयः ।जडास्तथा त्वया सृजति वै जगत् ॥
- 30देहद्वयमदेहस्य तव विश्वं रिरक्षिषोः । स्थूलं शरीरं ते सूत्रं सूक्ष्ममुदाहृतम् ॥
- 31विराजः सम्भवन्त्येते सहस्रशः । प्रविशन्त्येव विराजं रघुनन्दन ॥
- 32अवतारकथां लोके ये गायन्ति गृणन्ति च ।अनन्यमनसो मुक्तिस्तेषामेव रघूत्तम ॥
- 33त्वं ब्रह्मणा पुरा भूमे राघव ।प्रार्थितस्तपसा तुष्टस्त्वं जातोऽसि ॥
- 34देवकार्यमशेषेण कृतं ते राम दुष्करम् ।बहुवर्षसहस्राणि मानुषं देहमाश्रितः ॥
- 35कुर्वन् दुष्करकर्माणि च । भुवनं यशसा पूरयिष्यसि ॥
- 36प्रार्थयामि ।स्थित्वाद्य भुक्त्वा सबलः श्वो गमिष्यसि पत्तनम् ॥
- 37राघवोऽतिष्ठत्तस्मिन्नाश्रम उत्तमे । पूजितस्तेन सीतया लक्ष्मणेन च ॥
- 38ततो रामश्चिन्तयित्वा मुहूर्तं प्राह ।इतो गच्छ हनूमंस्त्वमयोध्यां प्रति ॥
- 39जानीहि कुशली कच्चिज्जनो ।शृङ्गवेरपुरं गत्वा ब्रूहि मित्रं गुहं मम ॥
- 40जानकीलक्ष्मणोपेतमागतं मां निवेदय ।नन्दिग्रामं ततो गत्वा भ्रातरं भरतं मम ॥
- 41दृष्ट्वा ब्रूहि कुशलं मम ।दीनि रावणस्य वधादिकम् ॥
- 42ब्रूहि क्रमेण मे भ्रातुः सर्वं तत्र विचेष्टितम् ।हत्वा सर्वान् सभार्यः ॥
- 43उपयाति सह ।इत्युक्त्वा तत्र वृत्तान्तं भरतस्य विचेष्टितम् ॥
- 44सर्वं ज्ञात्वा पुनः शीघ्रमागच्छ मम सन्निधिम् ।तथेति हनुमांस्तत्र मानुषं वपुरास्थितः ॥
- 45नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं मारुतिः ।गरुत्मानिव वेगेन जिघृक्षन् भुजगोत्तमम् ॥
- 46शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहमासाद्य मारुतिः ।उवाचा मधुरं वाक्यं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥
- 47रामो श्रीमान् सखा ते सह सीतया ।सलक्ष्मणस्त्वां धर्मात्मा क्षेमी कुशलमब्रवीत् ॥
- 48अनुज्ञातोऽद्य मुनिना भरद्वाजेन राघवः ।आगमिष्यति तं देवं द्रक्ष्यसि त्वं रघूत्तमम् ॥
- 49एवमुक्त्वा महातेजाः सम्प्रहृष्टतनूरुहम् । महावेगो वायुवेगेन मारुतिः ॥
- 50सोऽपश्यद्रामतीर्थं च सरयूं च महानदीम् ।तामतिक्रम्य हनुमान्नन्दिग्रामं ययौ ॥
- 51क्रोशमात्रे त्वयोध्याया ।ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम् ॥
- 52मलपङ्कविदिग्धाङ्गं जटिलं वल्कलाम्बरम् ।फलमूलकृताहारं ॥
- 53ते पुरस्कृत्य शासयन्तं ।मन्त्रिभिः पौरमुख्यैश्च ॥
- 54वृतदेहं मूर्तिमन्तं स्थितम् ।उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान्मारुतात्मजः ॥
- 55यं त्वं चिन्तयसे रामं तापसं दण्डके स्थितम् । काकुत्स्थः स त्वां कुशलमब्रवीत् ॥
- 56ते देव शोकं त्यज ।अस्मि भ्रात्रा त्वं रामेण सह सङ्गतः ॥
- 57रावणं हत्वा रामः सीतामवाप्य च ।उपयाति समृद्धार्थः ॥
- 58एवमुक्तो महातेजा भरतो । भुवि चास्वस्थः ॥
- 59भरतः शीघ्रं मारुतिं । सिषेच भरतः कपिम् ॥
- 60त्वमनुक्रोशादिहागतः । ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम् ॥
- 61गवां च च शतं वरम् ।सर्वाभरणसम्पन्ना मुग्धाः कन्यास्तु षोडश ॥
- 62एवमुक्त्वा पुनः प्राह भरतो मारुतात्मजम् ।बहूनीमानि गतस्य सुमहद्वनम् ॥
- 63शृणोम्यहं प्रीतिकरं मम नाथस्य ।कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे ॥
- 64एति जीवन्तमानन्दो नरं ।राघवस्य हरीणां च कथमासी ॥
- 65तत्त्वमाख्याहि विश्वसेयं वचस्तव ।एवमुक्तोऽथ हनुमान् भरतेन महात्मना ॥
- 66ऽथ रामस्य चरितं क्रमात् ।श्रुत्वा तु परमानन्दं भरतो मारुतात्मजात् ॥
- 67आज्ञापयच्छत्रुहणं मुदा युक्तं । च यावन्ति नगरे रघुनन्दन ॥
- 68पूजयन्तु महाधियः ।सूता वैतालिकाश्चैव स्तुतिपाठकाः ॥
- 69वारमुख्याश्च शतशो निर्यान्त्वद्यैव सङ्घशः । सेना हस्त्यश्वपत्तयः ॥
- 70ब्राह्मणाश्च तथा पौरा राजानो ये समागताः ।निर्यान्तु राघवस्याद्य द्रष्टुं ॥
- 71भरतस्य वचः श्रुत्वा ।अलञ्चक्रुश्च नगरीं मुक्तारत्नमयोज्ज्वलैः ॥
- 72तोरणैश्च पताकाभिर्विचित्राभिरनेकधा ।अलङ्कुर्वन्ति नानाबलिविचक्षणाः ॥
- 73निर्यान्ति वृन्दशः सर्वे ।हयानां शतसाहस्रं गजानामयुतं तथा ॥
- 74रथानां दशसाहस्रं ।पारमेष्ठीन्युपादाय द्रव्याण्युच्चावचानि च ॥
- 75ततस्तु शिबिकारूढा निर्ययू ।भरतः पादुके न्यस्य शिरस्येव कृताञ्जलिः ॥
- 76शत्रुघ्नसहितो रामं पादचारेण ।तदैव दृश्यते दूराद्विमानं चन्द्रसन्निभम् ॥
- 77पुष्पकं सूर्यसङ्काशं ।एतस्मिन् भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ॥
- 78सुग्रीवश्च कपिश्रेष्ठो मन्त्रिभिश्च विभीषणः ।दृश्यते पश्यत जना इत्याह ॥
- 79ततो हर्षसमुद्भूतो निःस्वनो ।स्त्रीबालयुववृद्धानां रामोऽयमिति कीर्तनात् ॥
- 80रथकुञ्जरवाजिस्था महीं गताः ।ददृशुस्ते जनाः सोममिवाम्बरे ॥
- 81प्राञ्जलिर्भरतो भूत्वा प्रहृष्टो ।ततो विमानाग्रगतं भरतो राघवं मुदा ॥
- 82प्रणतो रामं मेरुस्थमिव भास्करम् ।ततो रामाभ्यनुज्ञातं विमानमपतद्भुवि ॥
- 83विमानं तद्भरतः सानुजस्तदा ।राममासाद्य मुदितः पुनरेवाभ्यवादयत् ॥
- 84चिराद्दृष्टं भरतं रघुनन्दनः ।भ्रातरं स्वाङ्कमारोप्य मुदा तं ॥
- 85ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं नाम कीर्तयन् । प्रीतो भरतः प्रेमविह्वलः ॥
- 86सुग्रीवं जाम्बवन्तं च युवराजं तथाङ्गदम् ।मैन्दद्विविदनीलांश्च ऋषभं चैव सस्वजे ॥
- 87सुषेणं च चैव गवाक्षं ।शरभं पनसं चैव भरतः परिषस्वजे ॥
- 88सर्वे ते मानुषं रूपं कृत्वा भरतमादृताः ।पप्रच्छुः कुशलं सौम्याः प्रहृष्टाश्च ॥
- 89ततः सुग्रीवमालिङ्ग्य भरतः प्राह । रामस्य जयोऽभू ॥
- 90त्वमस्माकं भ्राता सुग्रीव ।शत्रुघ्नश्च तदा राममभिवाद्य सलक्ष्मणम् ॥
- 91सीताया पश्चाद्ववन्दे ।रामो मातरमासाद्य विवर्णां शोकविह्वलाम् ॥
- 92जग्राह पादौ मनो मातुः । ननामेतरमातरौ ॥
- 93भरतः राघवस्य ।योजयामास रामस्य पादयो ॥
- 94राज्यमेतन्न्यासभूतं मया तव ।अद्य मे सफलं जन्म फलितो मे मनोरथः ॥
- 95यत्पश्यामि समायातमयोध्यां त्वामहं प्रभो ।कोष्ठागारं बलं कोशं कृतं दशगुणं मया ॥
- 96त्व पुरं स्वकम् ।इति ब्रुवाणं भरतं दृष्ट्वा सर्वे कपीश्वराः ॥
- 97मुमुचुर्नेत्रजं तोयं प्रशशंसुर्मुदान्विताः ।ततो रामः भरतं स्वाङ्कगं मुदा ॥
- 98ययौ तेन विमानेन भरतस्याश्रमं तदा । तदा रामो विमानाग्र्या ॥
- 99अब्रवीत्पुष्पकं देवो गच्छ वैश्रवणं वह ।अनुगच्छानुजानामि कुबेरं ॥
- 100रामो वसिष्ठस्य गुरोः नत्वा यथा शतक्रतुः ।दत्त्वा महार्हासनमुत्तमं गुरो-रुपाविवेशाथ गुरोः समीपतः ॥